Complexiteitswetenschap voor de Nederlandse GGZ

Onze filosofie

De vraag is niet óf het anders moet,
maar hoe.

Dat het categorale model van het DSM niet alles vangt wat zich in een spreekkamer aandient, is naar onze indruk in het Nederlandse veld inmiddels breed onderkend. Bij collega's op de werkvloer, op congressen, in opleidingen. De tijd dat dit een opwindend nieuw inzicht was, ligt achter ons.

De vraag die zich nu opdringt, is een andere — en wezenlijker. Hoe kunnen wij het anders doen? Met welke begrippen, welke methoden, welke werkwijzen komen wij voorbij de constatering dat het oude model tekortschiet? Het is een vraag die wij liever niet beantwoord zien met retoriek, maar met handvatten.

Wij menen dat de complexiteitswetenschap, met haar inmiddels rijke onderzoekstraditie, daarvoor concrete aanknopingspunten biedt. En wij menen, met enige nadruk, dat die kennis vrij toegankelijk dient te zijn — niet voorbehouden aan wie een specifieke opleiding heeft gevolgd, niet weggesloten achter een vakjargon dat nodeloos drempels opwerpt. Wij geloven dat het uit te leggen valt. Wat ons betreft is dat geen aanname, maar een werkwijze.

Wat dit zou kunnen betekenen voor de Nederlandse GGZ.

De ideeën op dit platform stammen uit een internationaal en grotendeels formeel onderzoeksveld. Wij vragen ons al langer af wat zij in de Nederlandse GGZ — in de spreekkamer, op de werkvloer, en bij het besturen — concreet zouden kunnen betekenen. Hieronder enkele eerste verkenningen.

i. In de diagnostiek

Patronen lezen, niet alleen scores.

Wanneer wij in de tijd zouden meten — kortdurend, met enkele variabelen, herhaald gedurende een aantal weken — laat onze data soms méér zien dan een gemiddelde toont. Variabiliteit, autocorrelatie en de samenhang tussen variabelen vertellen, naar wij menen, iets wezenlijks over hoe iemand op dit moment functioneert.

Het werk van Wichers, Bringmann en collega's in Groningen, en van Borsboom, Fried en anderen in het Amsterdamse netwerk-onderzoek, brengt deze manier van diagnostisch kijken ook in de Nederlandse praktijk binnen handbereik. Tegelijk lijkt de implementatie nog vooral een academische aangelegenheid; wat ons betreft een gemiste kans.

Lees over idiografisch werken →

ii. In de behandeling

Faseovergangen in de therapie: patronen die kwalitatief omslaan.

Veel patiënten verbeteren niet geleidelijk, maar in sprongen — wat in de literatuur sudden gains wordt genoemd. Anderen lijken voorafgaand aan een terugval subtiele signalen af te geven: de variantie loopt op, het herstel na een tegenslag duurt langer, het systeem aarzelt. Het zijn tekenen dat een patroon op het punt staat om te slaan — een faseovergang in de tijdreeks van een behandeling.

Dat een therapieproces zich zó gedraagt — nietlineair, met discontinue overgangen — is inmiddels goed onderbouwd. Het werk van Günter Schiepek en collega's, sinds zijn samenwerking met Hermann Haken, laat zien dat psychotherapie in feite een chaotisch, zelforganiserend proces is, en biedt instrumenten om precies die overgangen op dagelijkse basis zichtbaar te maken. De therapeutische relatie zelf laat zich in dit licht voorzichtig begrijpen als koppeling: een verbinding waarin, onder de juiste voorwaarden, een gemeenschappelijk ritme kan ontstaan.

Lees over faseovergangen →

iii. In het besturen van de GGZ

De zorg zelf als complex systeem.

Een team, een instelling, een sector — het zijn zelf ook complexe, dynamische systemen. Wij vermoeden dat veel van de hardnekkige problemen waar de Nederlandse GGZ mee worstelt — wachttijden, uitstroom van personeel, protocollendruk, schotten tussen sectoren — zich niet zonder meer met top-down interventies laten oplossen.

Een complexiteitsblik op de inrichting van zorg, met aandacht voor lokale interacties, voor koppeling tussen teams, en voor de kantelpunten waar systemen zich opnieuw kunnen organiseren, voegt naar onze hoop iets toe dat in het huidige bestuurlijk denken nog vaak ontbreekt.

Lees over zelforganisatie →

Geen van deze drie ingangen is af. Wij hopen dat dit platform een plek wordt waar wij ze samen, zorgvuldig, verder kunnen verkennen.

Onze missie.

Wat we willen doen, en waarom het volgens ons hoog tijd is.

Missie

Wij willen de complexiteitswetenschap zo laagdrempelig en toegankelijk mogelijk maken voor iedereen die in en rondom de GGZ werkt of leeft — voor behandelaren, voor onderzoekers, voor ervaringsdeskundigen en voor cliënten zelf.

Wij beogen geen platform voor één bepaalde methode te zijn, maar — naar wij hopen — een gedeelde taal die het denken in dit veld iets kan verrijken.

Wij willen de inzichten van een rijk, internationaal vakgebied graag dichter bij de werkvloer en de spreekkamer brengen — zonder dat een wiskundeopleiding nodig is om mee te kunnen doen.

Visie

Wij vermoeden dat de GGZ inmiddels in een fase is gekomen waarin het denken dat haar groot heeft gemaakt, niet altijd meer toereikend lijkt voor alles wat zich aandient. Wij willen niets afbreken — wel iets toevoegen: aandacht voor timing, voor patronen, voor context, voor handvatten die nu nog vaak onder water blijven.

Naar onze hoop: van techniek-based naar proces-based werken — als aanvulling, niet als breuk.

Voor wie werkt in complexe systemen lijken trial & error, creativiteit en responsiviteit onvermijdelijk. Wij willen verkennen hoe dat ook wetenschappelijk verantwoord vorm kan krijgen.

Zelforganisatie · in beeld

Vijf metronomen.
Eén plank. Geen dirigent.

Begin ze op willekeurige momenten. Wacht een minuut. Ze tikken precies synchroon — alleen omdat de plank waarop ze staan heel licht meebeweegt.

Dit is wat de synergetica van Hermann Haken laat zien, en wat Schiepek voor de psychotherapie nader heeft uitgewerkt: in complexe systemen kan, onder de juiste voorwaarden, orde ontstaan zonder dat iemand het regisseert. Lokale interacties, het juiste niveau van koppeling, en — soms — een gemeenschappelijk ritme.

Christiaan Huygens beschreef het al in 1665, vanuit zijn ziekbed, bij twee pendulum-klokken aan een gemeenschappelijke balk. Hij noemde het "sympathy of clocks". Wij weten inmiddels dat een vergelijkbaar principe ook bij neuronen, bij zwermen en bij groepen mensen lijkt te spelen — en, zo wordt voorzichtig betoogd, mogelijk ook bij processen in psychotherapie.

Lees over zelforganisatie

Harvard Natural Sciences Lecture Demonstrations — synchronisatie van metronomen.

Van meten naar betekenis: het patroon dat omslaat.

Günter Schiepek stelde ons de vraag waar dit platform uiteindelijk om draait: waar raakt de complexiteitswetenschap de psychotherapie zelf? Het antwoord ligt, denken wij, in wat er gebeurt vlak vóórdat een mens verandert.

Een geïdealiseerde tijdreeks van één variabele in een behandeling. Let op wat er gebeurt vóór de omslag: de uitslagen worden groter, het herstel na een dip trager. In de literatuur heten dit vroege waarschuwingssignalen — en zij kondigen de faseovergang aan.

Een therapieproces verloopt zelden als een rechte lijn. Het onderzoek van Schiepek en collega's — voortbouwend op de synergetica van Hermann Haken — laat zien dat psychotherapie zich gedraagt als een chaotisch, zelforganiserend systeem: met stabiele periodes, met kritische instabiliteiten, en met momenten waarop het geheel plotseling in een nieuwe toestand kantelt. Precies die momenten — pattern transitions, overgangen waarin een tijdreeks kwalitatief van karakter verandert — zijn wat een behandelaar het liefst op tijd zou willen zien aankomen.

Dat het niet bij theorie blijft, is voor ons het wezenlijke punt. Er bestaan inmiddels gevalideerde methoden om zulke overgangen in echte patiëntdata te detecteren, en er is onderzoek dat laat zien dat het dagelijks terugkoppelen van dit soort procesinformatie de behandeling meetbaar ten goede komt — de motivatie versterkt, de therapeutische relatie verdiept, en behandelaar en patiënt een gedeelde "rode draad" geeft. De therapeutische relatie zelf laat zich hierin begrijpen als koppeling: de plek waar, onder de juiste voorwaarden, een gemeenschappelijk ritme ontstaat.

$Een romanesco-bloemkool met spiraalvormige fractale patronen$

Patronen · op elke schaal

Een romanesco.

Kijk goed: elke uitstulping is een verkleinde versie van het geheel, en daarbinnen schuilt opnieuw een kleinere versie. Een dergelijk patroon, dat zich op verschillende schalen op vergelijkbare wijze herhaalt, wordt in de wiskunde een fractaal genoemd.

Het zou kunnen dat sommige patronen die in de spreekkamer ter sprake komen, op vergelijkbare wijze zijn opgebouwd. Het verloop van een moeilijk uur en dat van een moeilijke week vertonen soms verwante vormen — een rijk idee, ook al kan niet worden gesteld dat het in elke situatie opgaat.

Foto · Jean-François Frenel, Pexels

Toegankelijk.
Laagdrempelig.
Voor iedereen.

De vraag is niet óf het anders moet,
maar hoe.