Cycli en ritmes
Terugkerende patronen in tijd — van de slaap-waakregeling tot de stemmingscyclus.
Veel processen die wij als mens herbergen, lijken in ritmes te lopen. Het slaap-waakritme van vierentwintig uur is daarvan misschien het bekendste, maar er zijn er meer: ultradiane ritmes van anderhalf uur, weekritmes, maandelijkse ritmes, seizoensritmes. Op elk van die schalen lijkt iets terug te komen.
De wetenschap die zich met deze ritmes bezighoudt heet chronobiologie. Voor de psychiatrie is dit veld al een tijd relevant: stemmingsstoornissen volgen vaak ritmes, en verstoring van de slaap-waakcyclus is een van de meest robuuste correlaten van depressieve en bipolaire klachten. Maar pas met de opkomst van intensieve longitudinale meting (ESM, EMA) zijn we de ritmes van het dagelijks functioneren echt beter gaan zien.
Wat we zien als we dagelijks meten
Wanneer wij een patiënt vragen om enkele weken lang twee keer per dag een korte vragenlijst in te vullen, treffen wij niet zelden een verrassende structuur aan. Stemming heeft een dagcurve die per persoon karakteristiek is. Sociale contacten clusteren rond bepaalde dagen. Slaap heeft een wekelijks ritme dat samenhangt met werk en weekend. Klachten golven niet willekeurig — ze hebben een dynamiek.
Soms is die dynamiek strak (een paniekstoornis die elke dinsdagavond opspeelt, een depressie die in januari verergert). Soms is hij losser (een algemene patroon van afnemende energie naarmate de week vordert). Maar zelden is hij afwezig.
Cycli die elkaar aansturen
Veel ritmes in een mens zijn gekoppeld. Slaap en stemming hangen samen. Eetritme en metabolisme. Hormoonritme en menstruatie. Sociaal ritme en gevoel van zin. En al die ritmes worden van buitenaf gemoduleerd door werkritmes, schoolritmes, jaarlijkse ritmes, weersritmes.
Dit lijkt psychiatrische klachten in zekere zin ecologisch te maken. Iemand met een fragiele stemmingsregulatie is afhankelijk van een hele ecologie van ritmes die haar mee dragen. Als één ritme ontspoort — een nachtdienst, een verbroken relatie, een verandering van seizoen — kunnen andere mee gaan.
"De vraag is niet of een patiënt depressief is, maar in welk ritme haar depressie meebeweegt." — vrij naar Wichers et al.
Implicaties voor behandeling
Wie ritmes serieus neemt, behandelt mogelijk net iets anders. Sleep hygiene is geen sluitstuk maar fundament. Sociaal-ritmische therapie (Frank, voor bipolaire stoornis) is gebaseerd op precies dit idee: stabiliseer ritmes, en je stabiliseert het systeem. Een goede behandeling laat de patiënt zien welke ritmes haar dragen en welke haar destabiliseren.
Behandelaars die met ESM/EMA werken, krijgen vaak een ander beeld dan een statisch interview oplevert. Niet "hoe gaat het?", maar "hoe gaat het de afgelopen twee weken, op welke momenten, in welke ritmes?"
Een korte waarschuwing
Een ritme zien is gemakkelijker dan een ritme verklaren. Wat eruitziet als een wekelijks patroon, kan een artefact zijn van wanneer iemand zijn vragenlijst invult. Wat eruitziet als seizoenseffect kan met andere dingen samenvallen (winterse drukte, vakantieperiodes). Voor het herkennen van echte ritmes is meer nodig dan een grafiek; we moeten weten welke patronen we wel en niet kunnen verklaren met de meetstructuur zelf.
De uitnodiging die ervan uitgaat blijft echter staan: zou het lonen om naar uw patiënt te kijken als iemand die in tijd loopt, en niet alleen als iemand die in een toestand verkeert?