Simpel · Gecompliceerd · Complex
Drie woorden die op elkaar lijken, maar denken in drie verschillende werelden.
Het verschil tussen simpel, gecompliceerd en complex lijkt klein, maar bepaalt welk soort denken je hanteert in de zorg — en welke methoden bij dat denken horen.
Simpel is wat in de natuurkunde-les van klas 4 nog overzichtelijk was. Duw je een blok, dan beweegt het. Duw harder, en het beweegt sneller. Open je een kraan, dan stroomt het water. Oorzaak-en-gevolg-relaties zijn helder en ongeveer lineair: meer hiervan geeft meer daarvan.
Gecompliceerd is een uurwerk, een vliegtuig, een dieselmotor. Heel veel onderdelen, maar wel voorspelbaar als je de regels kent. Je kunt het uit elkaar halen, elk onderdeel bestuderen, en weer in elkaar zetten zonder dat de logica verloren gaat. De som van de delen is het geheel. Cause and effect blijven principieel achterhaalbaar.
Complex is een ander dier. Veel onderdelen, ja, maar die interageren op niet-lineaire manieren met elkaar — en uit die interacties komen eigenschappen voort die niet uit de optelsom van de onderdelen voorspelbaar zijn. Een mier in een mierenhoop. Een neuron in een hersengebied. Een mens in een sociaal systeem. Pluk je het uit elkaar, dan houd je iets in handen dat niet meer leeft.
Wat dit betekent voor de psychologie
Van der Maas (2024) plaatst de psychologie ondubbelzinnig in de derde categorie. Een vrees-reactie kan leiden tot vlucht, maar ook tot aanval. Of een prikkel als bedreigend wordt ervaren hangt af van context, van de toestand van de persoon, van geschiedenis. Het kan zelfs van seconde tot seconde verschillen. En een rustige situatie kan plots omslaan in paniek — zonder dat de stimulus radicaal veranderde.
"In de psychologie zijn oorzaak-en-gevolg-relaties zelden eenvoudig, en effecten zijn vaak niet-lineair." — Van der Maas (2024)
Dat heeft consequenties. We hebben in de GGZ veel diagnostische en behandelmethoden ontwikkeld die impliciet uitgaan van een gecompliceerd model — alsof we onderdelen los van elkaar kunnen aanpakken, en alsof de optelsom van interventies leidt tot herstel. Voor sommige problemen werkt dat redelijk. Voor de meeste — depressie, angst, persoonlijkheid, eetstoornissen, verslaving — werkt het maar half. Niet omdat de methoden slecht zijn, maar omdat het type systeem dat we behandelen geen gecompliceerd, maar een complex systeem is.
Andere methoden bij een ander type systeem
Werken met complexe systemen vraagt om andere methoden: het meten van patronen over tijd, het herkennen van overgangen, het werken met context als integraal onderdeel van de behandeling, en het accepteren dat trial-and-error en responsiviteit geen tekenen zijn van onprofessionaliteit, maar van een gezonde omgang met een systeem dat zich niet laat ontleden.
Het is een vorm van professionele bescheidenheid om dit onderscheid te maken. Het hoeft niet te leiden tot wanhoop — een complex systeem kunnen we wél degelijk beïnvloeden, alleen niet voorspellen of besturen op de manier waarop we een gecompliceerd systeem kunnen besturen. Het is werken aan een systeem dat terugpraat.